|
نویسنده ابراهیم احمدیان
|
|
۰۸ آبان ۱۳۸۸ |
|
این بخشی از مقاله "اخبار مکه ی ازرقی" است که برای دانشنامه حج نوشته ام:
كتاب¬شناسان، ترجمه¬نگاران و سیره¬نویسان با نامهای مختلفی از این کتاب یاد کرده¬اند؛ همانند أخبار مكة ، فضائل مکة ، تاریخ ازرقی ، اخبار مكة المشرفة أو كتاب فضائل الكعبة ، كتاب مكة و اخبارها وجبالها و أوديتها و اخبار مكة و ما جاء فيها من الآثار . مؤلف کتاب، از محدّثان، تاريخ¬نگاران و سیره-نویسان شافعی قرن سوم هجری است. پدربزرگش، احمد بن محمّد ازرقی(به احتمال م. 217 یا 222 ق.) از محدثان ثقۀ اهل سنت است و گفته¬اند نخستین عالمی بود که دربارۀ مکّه اخبار دانستنیهایی گرد آورد. نسب احمد بن محمّد، در آغاز نخستین گزارش اخبار مکّه آمده است که به ابوشِمر غسّانی ازرقی می¬رسد. احمد بن محمّد از داوود بن عبدالرحمن، سفیان بن عیینه، مالک بن انس و فضیل بن عبّاد و دیگر کسانی همچون امام شافعی روایت کرده است. محدثان سرشناس عامّه همانند بخاری و ابوجعفر ترمذی از او روایت کرده¬اند. ابوالولید ازرقی نزد شیوخ مکّه مانند همین پدربزرگش و محمّد بن یحیی بن ابو عمر عدنی که او نیز نزد اهل سنت موثق¬ است، حدیث شنیده است و کسانی همچون اسحق بن احمد خُزاعی، محمّد بن نافع خزاعی و ابراهیم بن عبدالصمد هاشمی از او روایت کرده-اند. تاریخ دقیق تولد او معلوم نیست و نظرهای مختلفی در این باره مطرح است. دربارۀ تاریخ وفات ابوالولید نیز سخنهایی گفته¬اند که با یکدیگر همخوانی ندارند. با این حال، قول قوی این است که ازرقی در حدود نیمۀ دوم قرن سوم هجری وفات کرده است. تراجم متقدم شرح حال و آثار ابوالوليد ازرقى مكى را نیاورده¬اند و هرچه دربارۀ او هست، در آثار متأخرین است. از این روی، زندگی و شرح حال او چندان معلوم نیست و تنها اثری که از او بر جای مانده است، همین کتاب است.
اهمیت کتاب. اخبار مکّه، کهن¬ترین کتاب موجود در موضوع مکّه و از منابع اصلی بسیاری از آثار تاریخی در این موضوع است. آثار کهن¬تری نیز وجود داشته¬اند که هم اکنون در دسترس نیستند. شيعه و سني در تاریخ، سیره، تفسیر، فقه و جز آن، از این کتاب نقل کرده¬اند. ویژگیهایی از قبیل مکی بودن نویسنده و پدران او، آگاهی نزدیک و گسترده¬اش به موضوع، اعتماد عالمان مسلمان و مکّه¬شناسان به کتاب، همراه بودن گزارشها با اسناد و اشتمال کتاب بر مسائل و موضوعات گوناگون تاریخی، جغرافیایی، فقهی و کلامی موجب شده است تا همواره مرجعی مهم برای آثار تاریخی و جغرافیایی اسلام به حساب آید.
ابوالوليد ازرقى غالبا گزارشها را - جز آنجا که خود گزارش كرده - با سلسله اسناد راویان همراه ساخته و بسیاری از گزارشهایش، از احمد بن محمّد بن وليد است. فزونی این دسته از گزارشها به حدی است که برخی را به این حدس انداخته است که کتاب از احمد بن محمّد ازرقی است و نواده¬اش، ابوالولید، بر آن مطالبی افزوده یا تنها ترتیب و تبویب کتاب از اوست.
کتاب اخبار مکّه¬ی ازرقی را می¬توان آغازگر نگارش «خِطَط» در میان مسلمانان دانست؛ رشته¬ای که همزمان به تاریخ و جغرافی می¬پردازد و آمیزه¬ای است از این دو رشته. بدین روی، کتابهایی که مسلمانان از آن پس در این رشته نگاشتند، به گونه¬ای وامدار این کتاب¬اند. میزان تأثیر کتاب ابوالوليد ازرقى، تا بدانجاست که سرمشق و دستمایه¬ای شده است برای آثار مستقل دیگر و برخی کتابهای قرون بعدی در موضوع مکّه و مدینه، از الگوی کتاب اخبار مکّه - حتی در ترتیب ابواب و موضوعات- پیروی کردند. به احتمال، کتاب ازرقی نیز از آثار پیش¬تر، همانند اخبار مکّهی محمّد بن عمر واقدی (130- 207 ق.) نمونه گرفته است که به ظاهر، قدیم¬ترین اثر مکتوب در این موضوع بوده و امروز در دسترس نیست.
برخی مؤلفان، با کاهش و افزایش و تصرفاتی در کتاب اخبار مکّه آثار مستقلی پدید آورده¬اند. از این مؤلفان، سعدالدين بن عمر اسفرائنى مكى از علمای قرن هشتم هجرى است که كتاب زبدة الأعمال و خلاصة الأفعال را همین گونه پدید آورده است. بخش نخست کتاب او از تلخیص کتاب اخبار مکّه تألیف یافته است. اسفرائنی، مباحث تاریخی کتاب ازرقی را فرونهاده و بیشتر به مباحثی دربارۀ فضایل حجّ و عمره و امور مربوط بدان پرداخته است. همچنین يحيى بن محمّد كرمانی به سال 821 ق. اسناد اخبار مکّه را حذف کرده و کتابی پدید آورده است با نام مختصر تاريخ مكة المشرفه. کتاب تاریخ مکّة المشرفة و المسجد الحرام و المدینة الشریفة و القبر االشریف، نوشتۀ ابن¬ضیاء مکّی از علمای قرن نهم هجری نیز ماجرایی همچون کتاب کرمانی دارد. عبدالملك بن احمد انصارى از فقيهان شافعى قرن هشتم هجرى نیز اخبار مكه¬ی ازرقى را به نظم درآورده است. کتاب اخبار مکّه به دلیل اهمیتی که نزد اهل سنت دارد و اینکه بنابر معیارهای حدیث¬شناختي آنان مشتمل بر اسانید صحیح است، در میان کتب درسی طلاب علوم دینی مکّه جای گرفته و در حلقه¬های درسی مسجدالحرام تدریس می-شود.
محمد بن اسحق فاکهی* (م. به احتمال 272- 279 ق.) محدث و تاریخ¬نگار معاصر ازرقی نیز کتابی با عنوان اخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه* نگاشته که به لحاظ قدمت پس از کتاب ازرقی جای دارد. مباحث مشترک فروانی میان دو کتاب هست، ولی او از ازرقی یاد نکرده است. فاکهی اهل مکه و سالها پس از ازرقی زنده بوده و ازرقی و کتابش در روزگار او شهرتی داشته¬اند. با این حال، فاکهی تنها از جدّ ازرقی، احمد بن محمد، یاد کرده و گزارشهایی را بی¬واسطۀ نواده¬اش از او آورده است. ممکن است هر دو نویسنده از منبع یا منابعی مشترک سود برده باشند، ولی احتمال اقتباس فاکهی از ازرقی منتفی نیست. پس از اخبار مکه¬ی ازرقی و فاکهی مهمترین اثر، کتاب شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، نوشتۀ تقی¬الدین الفاسی المکّی(م. 832ق.) است که بسیاری از مطالب آن به گفتۀ مؤلف، برگرفته از کتاب ازرقی است.
ارسال یادداشت (0 یادداشت) |
|
آخرین بروز رسانی ( ۰۸ آبان ۱۳۸۸ )
|