صفحه اصلي - پایگاه اطلاع رسانی ابراهیم احمدیان ابراهيم احمديان ebrahim ahmadian www.ahmadian.org
 

منوی اصلی
نظرسنجی
چقدر از کارهای من رضایت دارید؟
  
محبوب ترین ها

 

 
 
کتاب اخبار مکه ی ازرقی
نویسنده ابراهیم احمدیان   
۰۸ آبان ۱۳۸۸
این بخشی از مقاله "اخبار مکه ی ازرقی" است که برای دانشنامه حج نوشته ام: كتاب¬شناسان، ترجمه¬نگاران و سیره¬نویسان با نامهای مختلفی از این کتاب یاد کرده¬اند؛ همانند أخبار مكة ، فضائل مکة ، تاریخ ازرقی ، اخبار مكة المشرفة أو كتاب فضائل الكعبة ، كتاب مكة و اخبارها وجبالها و أوديتها و اخبار مكة و ما جاء فيها من الآثار . مؤلف کتاب، از محدّثان، تاريخ¬نگاران و سیره-نویسان شافعی قرن سوم هجری است. پدربزرگش، احمد بن محمّد ازرقی(به احتمال م. 217 یا 222 ق.) از محدثان ثقۀ اهل سنت است و گفته¬اند نخستین عالمی بود که دربارۀ مکّه اخبار دانستنیهایی گرد آورد. نسب احمد بن محمّد، در آغاز نخستین گزارش اخبار مکّه آمده است که به ابوشِمر غسّانی ازرقی می¬رسد. احمد بن محمّد از داوود بن عبدالرحمن، سفیان بن عیینه، مالک بن انس و فضیل بن عبّاد و دیگر کسانی همچون امام شافعی روایت کرده است. محدثان سرشناس عامّه همانند بخاری و ابوجعفر ترمذی از او روایت کرده¬اند. ابوالولید ازرقی نزد شیوخ مکّه مانند همین پدربزرگش و محمّد بن یحیی بن ابو عمر عدنی که او نیز نزد اهل سنت موثق¬ است، حدیث شنیده است و کسانی همچون اسحق بن احمد خُزاعی، محمّد بن نافع خزاعی و ابراهیم بن عبدالصمد هاشمی از او روایت کرده-اند. تاریخ دقیق تولد او معلوم نیست و نظرهای مختلفی در این باره مطرح است. دربارۀ تاریخ وفات ابوالولید نیز سخنهایی گفته¬اند که با یکدیگر همخوانی ندارند. با این حال، قول قوی این است که ازرقی در حدود نیمۀ دوم قرن سوم هجری وفات کرده است. تراجم متقدم شرح حال و آثار ابوالوليد ازرقى مكى را نیاورده¬اند و هرچه دربارۀ او هست، در آثار متأخرین است. از این روی، زندگی و شرح حال او چندان معلوم نیست و تنها اثری که از او بر جای مانده است، همین کتاب است. اهمیت کتاب. اخبار مکّه، کهن¬ترین کتاب موجود در موضوع مکّه و از منابع اصلی بسیاری از آثار تاریخی در این موضوع است. آثار کهن¬تری نیز وجود داشته¬اند که هم اکنون در دسترس نیستند. شيعه و سني در تاریخ، سیره، تفسیر، فقه و جز آن، از این کتاب نقل کرده¬اند. ویژگیهایی از قبیل مکی بودن نویسنده و پدران او، آگاهی نزدیک و گسترده¬اش به موضوع، اعتماد عالمان مسلمان و مکّه¬شناسان به کتاب، همراه بودن گزارشها با اسناد و اشتمال کتاب بر مسائل و موضوعات گوناگون تاریخی، جغرافیایی، فقهی و کلامی موجب شده است تا همواره مرجعی مهم برای آثار تاریخی و جغرافیایی اسلام به حساب آید. ابوالوليد ازرقى غالبا گزارشها را - جز آنجا که خود گزارش كرده - با سلسله اسناد راویان همراه ساخته و بسیاری از گزارشهایش، از احمد بن محمّد بن وليد است. فزونی این دسته از گزارشها به حدی است که برخی را به این حدس انداخته است که کتاب از احمد بن محمّد ازرقی است و نواده¬اش، ابوالولید، بر آن مطالبی افزوده یا تنها ترتیب و تبویب کتاب از اوست. کتاب اخبار مکّه¬ی ازرقی را می¬توان آغازگر نگارش «خِطَط» در میان مسلمانان دانست؛ رشته¬ای که همزمان به تاریخ و جغرافی می¬پردازد و آمیزه¬ای است از این دو رشته. بدین روی، کتابهایی که مسلمانان از آن پس در این رشته نگاشتند، به گونه¬ای وامدار این کتاب¬اند. میزان تأثیر کتاب ابوالوليد ازرقى، تا بدانجاست که سرمشق و دستمایه¬ای شده است برای آثار مستقل دیگر و برخی کتابهای قرون بعدی در موضوع مکّه و مدینه، از الگوی کتاب اخبار مکّه - حتی در ترتیب ابواب و موضوعات- پیروی کردند. به احتمال، کتاب ازرقی نیز از آثار پیش¬تر، همانند اخبار مکّهی محمّد بن عمر واقدی (130- 207 ق.) نمونه گرفته است که به ظاهر، قدیم¬ترین اثر مکتوب در این موضوع بوده و امروز در دسترس نیست. برخی مؤلفان، با کاهش و افزایش و تصرفاتی در کتاب اخبار مکّه آثار مستقلی پدید آورده¬اند. از این مؤلفان، سعدالدين بن عمر اسفرائنى مكى از علمای قرن هشتم هجرى است که كتاب زبدة الأعمال و خلاصة الأفعال را همین گونه پدید آورده است. بخش نخست کتاب او از تلخیص کتاب اخبار مکّه تألیف یافته است. اسفرائنی، مباحث تاریخی کتاب ازرقی را فرونهاده و بیشتر به مباحثی دربارۀ فضایل حجّ و عمره و امور مربوط بدان پرداخته است. همچنین يحيى بن محمّد كرمانی به سال 821 ق. اسناد اخبار مکّه را حذف کرده و کتابی پدید آورده است با نام مختصر تاريخ مكة المشرفه. کتاب تاریخ مکّة المشرفة و المسجد الحرام و المدینة الشریفة و القبر االشریف، نوشتۀ ابن¬ضیاء مکّی از علمای قرن نهم هجری نیز ماجرایی همچون کتاب کرمانی دارد. عبدالملك بن احمد انصارى از فقيهان شافعى قرن هشتم هجرى نیز اخبار مكه¬ی ازرقى را به نظم درآورده است. کتاب اخبار مکّه به دلیل اهمیتی که نزد اهل سنت دارد و اینکه بنابر معیارهای حدیث¬شناختي آنان مشتمل بر اسانید صحیح است، در میان کتب درسی طلاب علوم دینی مکّه جای گرفته و در حلقه¬های درسی مسجدالحرام تدریس می-شود. محمد بن اسحق فاکهی* (م. به احتمال 272- 279 ق.) محدث و تاریخ¬نگار معاصر ازرقی نیز کتابی با عنوان اخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه* نگاشته که به لحاظ قدمت پس از کتاب ازرقی جای دارد. مباحث مشترک فروانی میان دو کتاب هست، ولی او از ازرقی یاد نکرده است. فاکهی اهل مکه و سالها پس از ازرقی زنده بوده و ازرقی و کتابش در روزگار او شهرتی داشته¬اند. با این حال، فاکهی تنها از جدّ ازرقی، احمد بن محمد، یاد کرده و گزارشهایی را بی¬واسطۀ نواده¬اش از او آورده است. ممکن است هر دو نویسنده از منبع یا منابعی مشترک سود برده باشند، ولی احتمال اقتباس فاکهی از ازرقی منتفی نیست. پس از اخبار مکه¬ی ازرقی و فاکهی مهمترین اثر، کتاب شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، نوشتۀ تقی¬الدین الفاسی المکّی(م. 832ق.) است که بسیاری از مطالب آن به گفتۀ مؤلف، برگرفته از کتاب ازرقی است. ارسال یادداشت (0 یادداشت)
آخرین بروز رسانی ( ۰۸ آبان ۱۳۸۸ )
اقبال، شریعتی، سروش و خاتمیت
نویسنده ابراهیم احمدیان   
۰۷ اسفند ۱۳۸۷
علامه اقبال لاهوری متفکر مسلمان پاکستانی در باب برخی موضوعات مهم دینی و جامعۀ اسلامی، سخنان بدیع و تازه¬ای دارد. از کوششهای ستودنی اقبال، کوشش او برای حل معمای تعارض «علم و دین» یا «عقل و وحی» است. برخی از متفکران صاحب اثر ایرانی نیز از اقبال تاثیر پذیرفته اند و اگر در افکار آنها تامل ورزیم، رگه های اندیشه های اقبال را به وضوح خواهیم دید. از این روشنفکرانند دکتر علی شریعتی و دکتر عبدالکریم سروش. در کتاب «قصۀ ارباب معرفت»، دکتر سروش به صراحت می گوید که مرحوم شریعتی «بازسازی اندیشۀ دینی» را از مرحوم اقبال گرفته است. (ص401) از این صریح تر هم دارد؛ آنجا که می گوید: «خورشید علی در آینۀ مولوی تابید، مولوی در اقبال تابید، اقبال در شریعتی تابید و شریعتی حسنه ای از حسنات اقبال لاهوری شد درسرزمین ما. پیام اقبال در سرزمین خود او آن طور دریافت نشد که در سرزمین ما دریافت گشت... . آنجایی که بذر سخن او شکوفاتر شد و قدر پیام او را بهتر دانستند و گوشهای شنوای بیشتری برای بانگ مبارک او پیدا شد سرزمین ایران اسلامی بود، آن هم به دستیاری شاگرد بزرگواری مثل دکتر شریعتی که شاگرد مستقیم او نبود، اما مخاطب راستین او بود.» (همان،ص409) دکتر سروش نیز در بسیاری از آثار خود نشان داده است که چقدر از افکار اقبال تاثیر پذیرفته است. حتی در نظریه های اخیر ایشان مانند نظریۀ بسط تجربۀ نبوی می توان نظریات اقبال را آشکارا دید. فراموش نکنیم که اقبال نیز سخت به مولوی علاقه مند بود و در تاثیر آموزه های مثنوی معنوی وی. پس سروش نیز شاگرد اقبال است اما به واسطۀ شریعتی؛ زیرا به نظر می رسد که نخست، سخن و اندیشۀ شریعتی بوده که او را به اقبال راه نموده است و اول بار، او اقبال را در آینۀ شریعتی دیده است. اقبال پیش از هرچیز مسلمانی دیندار بود و دغدغۀ دینی داشت و راهها و رأی هایی که پیش می کشید، برای آن بود که میان آموزه ها و تعالیم اسلامی و شرایط جدید جهان آشتی برقرار کند و دینداران را از توفان تعارض علم و دین یا عقل مدرن و وحی سنتی برهاند و طرحی نو دراندازد و این همان کاری است که بعدها شریعتی و سروش بدان قیام کردند. یکی از نظریه های جالب اقبال نظریه اش دربارۀ وحی و ختم نبوت است. او نیز مانند دیگر مسلمانان معتقد بود که با نبوت حضرت محمد (ص) این راه به پایان رسیده و دیگر پیامبری با آن معنای خاص نمی آید؛ اما فلسفه ای که اقبال برای ختم نبوت و نیز برخی معانی که برای وحی بیان می کند، کاملا نو و بکر است. پس از او دکتر علی شریعتی نظریه را پی گرفت و تقریری ویژۀ خود از آن به دست داد هرچند چیزهایی بر آن افزود و سروش نیز همچنین. اقبال در این نظریه شاید از عرفا الهام گرفته بود در اینکه نبوت به معنای اصطلاحی پایان یافته اما گونه ای تجربۀ عارفانه همچنان میهمان روح انسان است و انسان هیچگاه بدون آن نیست. اینکه آدمی همواره گونه ای ارتباط مرموز با ماوراء دارد و از آن جهان الهاماتی می گیرد و تجربه هایی برایش حاصل می آید، در آثار کهن عرفانی آمده است و شاید منبع اصلی آن سخن خود پیامبر(ص) باشد. در برخی منابع تفسیری و روایی بدین سخن اشاره شده است؛ از آن جمله است کتاب ترمذی و تفسیر ابن کثیر. در تفسیر ابن کثیر آمده است: « عن عبدالواحد بن زیاد حدثنا ... انس بن مالک قال رسول الله: «ان الرسالة و النبوة قد انقطعت فلا رسول بعدی و لانبی.» قال فشق ذلک علی الناس؛ فقال:« ولکن المبشرات.» قالوا: یا رسول الله و ما المبشرات؟ قال: «رویا الرجل المسلم و هی جزء من اجزاء النبوه.» و هکذا رواه الترمذی عن الحسن بن الزعفرانی ... .» (تفسیر ابن کثیر ج 3، ص502 با مقدمه یوسف عبدالرحمن المرعشی، چاپ سوم، 1409، دارالمعرفه، بیروت) اقبال بر آن است که نحوۀ کاربردهای قرآنی واژۀ «وحی» نشان می دهد که این پدیده همواره همراه حیات است و هرجا حیات است، گونه ای وحی نیز هست. این وحی، طبیعی است و انقطاع ندارد و آنچه با پیامبر اسلام منقطع شده این وحی نیست. عین عبارات اقبال چنین است: «نحوۀ استعمال واژۀ وحی از قرآن نشان می دهد که این کتاب آسمانی آن را به عنوان صفت و خاصیت کلی حیات می نگرد، هرچند که ماهیت و خصیصۀ آن در مراحل مختلف تکامل حیات متفاوت است... .» (بازسازی فکر دینی در اسلام، ص143) از این عبارت اقبال برمی آید که او به انواع وحی قائل بوده که ماهیتا با یکدیگر متفاوتند؛ ولی به هرحال، همه در این مشترکند که از عالم غیبند و معرفتی با خود می آورند که راهی جز این به آن معرفت نیست. دکتر سروش برآن است که اقبال این مسئله را در چارچوب برگسونی مطرح کرده هرچند از برگسون نام نبرده است. ]هانری برگسون (Henri Bergson / 1859-1941) فیلسوف مشهور فرانسوی بنیانگذار فلسفۀ تحول خلاق (Evolution creatice) با طرح نظریۀ شور حیاتی، نوعی شعور را به حیات نسبت داد. گویی که حیات خود هدف و غایتی دارد و با شور و شعوری مرموز راه خود را در ماده به جلو می گشاید، پاره ای چیزها را پس می زند و پاره ای از چیزها را پیش می کشد. (بسط تجربه نبوی، ص120، پاورقی)[ اقبال نامی از این فیلسوف به میان نمی آورد ولی تحت تاثیر اوست که می گوید حیات با نیروی غریزه پیش می رفت تا به جایی رسید که عقل از او متولد شد. با پدید آمدن عقل، حیات لازم دید که دامن غریزه را درچیند و به عقلانیت اجازۀ بسط و گسترش بدهد و چنین بود که جهان و دورانی جدید آغاز شد. خاتمیت متعلق به دوران جدید و لازمۀ آن است. (همان، ص120) در نظرگاه اقبال، معرفتی که پس از ختم نبوت از راه تجارب دینی، مانند الهام و رویا، به دست می آید، از راهی کاملا طبیعی حاصل می شود و از این رو، همچون دیگر جنبه های تجربۀ طبیعی بشر در معرض نقادی موشکافانه است و باید از این صافی بگذرد تا اعتبار گیرد. (بازسازی فکر دینی در اسلام ، ص143) به عبارتی دیگر، این تجارب زمانی تکلیف آور و الزامی و عملیاتی می شوند که درستی - یا رجحان خردپسندانه- آنها از راه معمول تجارب طبیعی معلوم شود و چنین نیست که همچون تجارب پیامبران به خودی خود الزام بیاورند. شاید دکتر سروش نیز به همین اشاره دارد که می گوید: «ما اینک سخن هیچ کس را نمی پذیریم مگر اینکه دلیلی بیاورد یا به قانونی استناد کند. اما پیامبران چنین نبودند. آنان خود پشتوانۀ سخن و فرمان خود بودند، حجت سرخود بودند. سخن نبی آن بود که من خود قانونم و... چنین بود که پیامبران تجربۀ خودشان را برای دیگران حجت می دانستند... . از همین جا می توان یکی از تفاوتهای مهم این تجربه های پیامبرانه و عارفانه را دریافت. تجربه های دینی انواع بسیاری دارد: ممکن است کسی به معراج برود، دریافتهای لطیف معنوی داشته باشد، بهشت و حور را ببیند، با خداوند مکالمه های نهانی کند، و غیره. اینها انواع تجربه های عارفانه اند که همه «لازم»اند؛ اما تجربۀ پیامبرانه بیش از اینهاست. این تجربه ها «متعدی»اند. تکلیف آور و عمل آفرین اند.» (بسط تجربۀ نبوی، ص133) اقبال با چنین برداشتی از وحی پیامبر و نیز آن گونه از وحی که در روزگار ختم نبوت نصیب مؤمنان می شود، فلسفۀ ختم نبوت را پی می ریزد. او می گوید انسان این روزگار با پشتوانۀ این وحی طبیعی و نیز عقل استقرائی و تجارب علمی و تاریخی از وحی پیامبران جدید بی نیاز شده است و از این رو بساط نبوت با اسلام برچیده شد و پیامبر خبر داد که «لانبی بعدی.» اقبال از علل تجدید نبوت چنین سخن می گوید: «اولا انسان قدیم به علت رشد نایافتگی عقلی و نرسیدگی فکری نمی توانست کتاب آسمانی خود را نگاه دارد و... از این رو لازم می گشت که پیام الهی مدام بازیابی شود. اما چهارده قرن پیش که قرآن نازل شد، دوره ای است که انسان دوران کودکی خویش را پشت سر گذاشته و مواریث علمی و دینی خود را می تواند حفظ کند و از همین روست که در واپسین کتاب آسمانی، قرآن، تحریفی صورت نگرفته است... . بدین سان، یکی از علل تجدید نبوت از میان رفته است. ثانیا در دوره های پیشین، بشر به علت همان نابالغی و رشد نیافتگی نمی توانست برای مسیر خود نقشه ای کلی بریزد و با راهنمایی آن نقشه راه خویش را ادامه دهد. لازم بود منزل به منزل رهنمایی شود و راهنمایان همواره به صورت مستقیم در دسترس او باشند. همزمان با ختم نبوت بشر این توانایی را کسب کرد و از این رو برنامۀ راهنمایی منزل به منزل منتفی گشت... . ثالثا بیشتر پیامبران الهی، وظیفۀ تبلیغ و تفسیر و اجرای شرایع قبل را برعهده داشته اند نه تشریع جدید. در عصر خاتمیت علمای اسلام می توانند با معرفت بر اصول کلی اسلام و شناخت شرایط دوران، به همان وظیفه قیام کنند و کلیات اسلام را با شرایط جدید وفق دهند و حکم الهی را برای وضعیت نو استنباط نمایند... . بدین سان، در همان حال که نیاز به دین همچنان باقی است و بلکه هرقدر انسان به سوی تمدن پیش رود، نیاز بیشتر می شود، به تجدید نبوت نیازی نیست.» (اقبال لاهوری، همان) دکتر علی شریعتی تقریری از این نظریه دارد، اما خود می گوید چیزهایی بر آن افزوده است. او در پاسخ به پرسش دربارۀ فلسفۀ خاتمیت می گوید: بخشی از پاسخ را اقبال به این مسئله داده است و من نیز مقداری به آن اضافه می کنم که عقیدۀ شخصی من است. مراد پیامبر از اینکه من خاتم پیامبرانم آن نیست که آنچه گفته ام برای انسان الی الابد کافی است؛ بلکه مراد این است که انسان تاکنون برای ادامۀ زندگی نیازمند آن بوده است که از ماوراء عقل و تربیت بشری خویش هدایت شود، اما اینک، از قرن هفتم میلادی به بعد، پس از شکوفایی تمدن یونان، تمدن رم، اسلام، انجیل، تورات و قرآن، انسان تا آنجا که لازم بود به تربیت مذهبی آراسته شد و از این پس براساس همین تربیت می تواند بدون وحی و بدون نبوت جدید، خود بر پای خود بایستد و زندگی کند. «بنابر این دیگر نبوت ختم است، خودتان راه بیفتید.» (اسلام شناسی، مجموعۀ آثار، 30-63) از ظاهر سخن شریعتی بر می آید که انسان مطلقا دیگر نیازمند وحی نیست و از این روست که مرحوم مطهری بر این نظریه سخت تاخته و آن را رد کرده است. (شرح دو برخورد متفاوت مرحوم مطهری با نظریه اقبال که ابتدا آن را ستود و سپس ده سال بعد به رد آن همت گماشت، در مقاله خاتمیت در بسط تجربۀ دینی دکتر سروش، ص125 به بعد آمده است.) اما نظر به اینکه مرحوم اقبال در همان کتاب بخشی را به این اختصاص داده است که اجتهاد اسلامی مهمترین راه نوآوری و نوسازی است و آن گاه علل رکود فقه اسلامی را بر می شمارد، بعید به نظر می رسد که دست کم در این کتاب چنین معنایی مقصود بوده باشد؛ چه آنکه اجتهاد اسلامی بدون وحی وجود نمی یابد. (رجوع کنید به فصل 5 همان کتاب) ارسال یادداشت (0 یادداشت)
رسم الخط فارسي
نویسنده Administrator   
۳۰ فروردين ۱۳۸۷
نویسنده : ابراهیم احمدیان
عصر روز چهارشنبه پانزدهم اسفند هشتاد وشش در انجمن قلم حوزه جلسه نقدي بر آثار رضا اميرخاني، رييس پيشين انجمن قلم ايران، با حضور خود وي برگزار شد. رضا بابايي،  رييس انجمن قلم حوزه، من را نيز  در شمار ناقدان دعوت کرده بود. آنچه بر عهده من گذاشتند نقد صوري آثار اميرخاني بود يعني هرچه به الفاظ و ظاهر نوشته مربوط است. 
ارسال یادداشت (0 یادداشت)
ادامه مطلب ...
ادامه ...
 

جستجو در سایت
آمار بازدید ها
امروز5
دیروز17
هفته5
ماه144
کل بازدید ها12051
حاضرین در سایت
1 میهمان حاضر است
لینک RSS سایت
آخرین اخبار